Philosophical Contributions Charles Goossens

Introductory

Around June 2025 I wrote in an email to one of my cousins: ‘My new [planned] book among other things is about what you said to me: “If unbelievers tell us, that through the course of history people invented religious beliefs, in particular Christian doctrines…”. That is the opinion that people made or created the religious message. I am inquiring into the question of what precisely this opinion implies. I distinguish between in- and outsiders to religious projection. It is important that insiders to projection say, for instance: ‘There is life after death’. They say the same thing as what believers are saying. Only at a further step insiders to religious projection tell us, that projection is involved. (Then they are speaking as outsiders). This is a good reason, as you phrase it, for not being ‘credulous’. But obviously we are not hostile to religious belief from the very start either. My new book is not about the question of whether religious belief is true. There are many splendid and overwhelming things around us (apart from a lot of misery) and intuitively we think, that it cannot be the case, that only tangible things exist. Much will depend on where after all by ‘friendly puzzling’ about religion we will find ourselves…’.

CONTENTS

- Religious constructivism: An elucidation of Religious Discourse a Special Kind of Discourse (23-07-2026)

- Moral perspectivism: Elucidation of an ethical theory in Religious Discourse a Special Kind of Discourse (23-07-2026)

- Over relativiteit van religieuze waarheid (02-06-2022)

- Waarheden over onzichtbare dingen: Een toelichting bij ‘On internal truth of religious discourse’ (25-09-2020)

- Curiositeit: Een met AI gegenereerde boekbespreking van Goossens, Religious Discourse (2026)

Religious constructivism:

An elucidation of Religious Discourse a Special Kind of Discourse (2026)

Charles Goossens --- 23-07-2026

The theory of religious projection is often felt to be directed against traditional religious belief. Ludwig Feuerbach writes: ‘Hence, in order to relieve this pain, to make himself free from the limits of reality, [the egoist] supposes as the true, the highest being, One who brings forth an object by the mere I WILL’.[1] The religious constructivism which I support in my Religious Discourse a Special Kind of Discourse, in some respects is similar to the theory of religious projection.[2] It is a nonmetaphysical philosophical theory, unconcerned with the question of whether religious propositions are true, and strictly dealing with what can be achieved in empirical research into religion.

Through the course of history religions have appeared in the world in an empirically observable way. Empirically we see that people came to believe in a higher, divine world. Religious communities introduced and developed their religion. Whereas it is rather illusory to look for absolute origins of religion, religions have empirically observable histories. We can identify world religions as empirically observable entities. Empirical inquiry will try to shed light on religious belief and on how people found a way to their beliefs. A higher, divine world is not an empirical world, but belief in such a world is an empirical matter. Suppose a prophet states that he knows by divine revelation that the world will come to an end within three years. Then the statement of the prophet is an empirical datum. Perhaps people also saw the prophet in ecstasy. We will justifiably say that the prophet introduced a religious message. In doing so we do not deny the prophet received a divine revelation. Empirically speaking we may assert that when the insiders of a religion found their belief, the higher world became a reality for them. Historians inquire into the history and development of monotheistic religions, for instance, the history of biblical monotheism. Despite its provoking title we can mention Thomas Römer’s The Invention of God as a historical, literary study on that subject.[3] Such biblical studies are an empirical, historical matter. ‘Inventing’ in Römer’s book does not mean, in my opinion, ‘creating’ a person having universal, divine properties, who metaphysically speaking did not exist before. This ‘invention’ is an empirical matter and is the same as empirically found religious construction.

For empirical inquiry the following subjects are not at issue:

- the existence of a higher world

- truth, or even evident truth, of religious belief

- appealing to religious experience and religious intuition as arguments

for religious truth

- the validity of arguments for the truth of religious propositions, and

- supernatural or divine intervention and divine revelation.

Historians and social scientists do not establish the truth of religious propositions they see when they inquire into religion. For them apart from ‘true for these people’ there is no ‘true tout court’.

A principle of nonmetaphysical strong religious constructivism is:

The belief of the main religions in a higher, divine world depends on various empirically observable dynamic, creative social phenomena, in the perspective of which the religious propositions corresponding respectively to these phenomena are true, and for insiders the propositions about a higher world are true tout court.[4]

There always are ways of access by which a religious belief has been reached, and the belief depends on the ways of access by which it has been reached. The principle of nonmetaphysical strong religious constructivism just mentioned is rather a matter of course, since otherwise social scientists and human beings generally would have to inquire into nonempirical ways of access to a divine world, while the acceptability of nonempirical rather than empirical ways of access should be shown. However particular ideas about construction of a higher world are not a matter of course, for instance, ideas about religious reflection leading to new religious beliefs. They should be established empirically as acceptable. In the same way, the acceptability of the theory of religious projection as an empirical theory should be assessed empirically.

Let us look at some examples of religious construction. I use ‘religious construction’ in a broad sense. Religious visions too may be termed constructions. If we look for an empirical explanation of belief in a higher world, several empirically observable social phenomena present themselves as possible explanations. Religious extrapolation, creative reflection or interpretation of what happened or was said, are examples. These phenomena may be processes during a long time. Schillebeeckx, for instance, writes in his book Jesus: ‘According to [the early creed of parousia Christology] christological belief in Jesus means believing Jesus of Nazareth to be the Lord who will come in the last days to bring both salvation (grace) and judgment’. This clearly is an interpretation of who Jesus of Nazareth was.[5] The title of Part III, from which this is quoted, is ‘Christian interpretation of the crucified-and-risen one’. Schillebeeckx elucidates identification processes: ‘… [I]dentifying a person does not happen instantly. It entails maturation, expectations and surmise, prior tentative identifications and subsequent corrections, recognition, sharpening of contours, until Jesus finally “appears” in his true form’.[6] In a context of nonmetaphysical strong religious constructivism identification processes are studied empirically. I definitely do not claim that Schillebeeckx supports religious constructivism.

Among possible social phenomena we are looking for we may also mention claims to see religious truth by intuition or to see the validity of arguments for the truth of religious propositions, results of religious controversies on doctrinal issues and decisions of Church Councils. If people claim to have decisive arguments for the existence of a unique supreme being, we may describe this empirically by a constructivist expression: ‘They introduce a supreme being’. Religious visions are also a way of access to religious belief. Visions give access to a higher, divine world, which is real in the perspective of the visions rather than independently of that perspective. The object of the religious belief is, say, a supreme, divine being. Then an empirical description may be that the people concerned introduced the object of their belief. If the author of a novel has an ecstatic, affective experience, in which she sees part of the story she will tell in her novel, the persons in her story will depend on her and her ecstatic experience. If the founder of a religion experiences an ecstatic vision, for an empirical study of that religion the objects of his vision will depend on the founder of the religion, his ecstatic vision and the fact that he asserted the existence of the objects of his vision.

If people perform religious extrapolation or construction, the religious propositions corresponding to the constructions are true in the perspective of the extrapolations or constructions involved, and for insiders the propositions about a higher world are true absolutely and tout court. What John Woods writes, speaking of fiction: ‘There is no inapparent false belief to be found here’, also applies in the case of religious extrapolation or construction.[7] At the object level the propositions under religious extrapolation or construction and the propositions of the creeds of believers do not differ from one another. ‘In the beginning God created the heaven and the earth’ (Genesis 1:1, KJV), as it stands, might be a proposition under religious extrapolation or construction. Extrapolation or construction does not appear in the religious doctrines themselves but at the metalevel. Religious constructivism, if indeed it concerns what is empirically observable in religion, appears to be an acceptable theory. The central idea of this theory and the idea of relativity of religious truth are closely connected with each other, since according to nonmetaphysical strong religious constructivism a higher, divine world always has been created by religious people, in a broad sense of ‘created’, and different people appear to create different religious worlds.

In principle no religious conclusions follow from empirical propositions about religion, that is, propositions about what is empirically observable or discoverable in religion. From principles of religious constructivism or principles of the theory of religious projection, if they are empirical principles, it does not follow that there is no higher, divine world independent of religious construction or projection. But such nonmetaphysical principles may at least warn us not to claim too easily to have access to belief in a higher world also otherwise. By means of a religious world depending on religious extrapolation people may try to show the actual world as they somehow experience it. Accepting or rejecting a religious ‘message’ is a further step to be made, when what religious constructivism tells us about religion, has been put forward. Philosophers of religion will try to give a philosophical and logical analysis of religious constructivism, often informed by empirical and historical data about religion. So doing they may provide us with an open-minded contribution to philosophy of religion.

Apart from the considerations about religious constructivism as a nonmetaphysical explanation of religion we reach an interesting result in philosophy of religion. We find elements for an interpretation of ‘absolute’ religious truth right at the heart of relativity. If people perform religious extrapolation to a higher world, for the insiders of the religious extrapolations the propositions about a higher world are true tout court. If for instance, the religious belief of a community depends on religious construction of a higher, divine world, the believers will say: ‘There is a higher world, period’. The insiders asserting there is a higher world speak neither about religious construction nor about the connection between religious construction and truth of the religious propositions. Thus, truth in the perspective of religious extrapolation, paradoxically, is truth tout court, in other terms, non-relative truth. Religious belief which at first sight is independent, may in fact depend on religious extrapolation or construction. And reasons for belief may be reasons for affirming the acceptability of religious extrapolation, reflection or construction. For readers, fictional characters such as Hamlet or Sherlock Holmes are seen as non-existent persons, whereas for believers religious persons and states of affairs are taken to be existing entities which really matter. A supreme, divine being created the universe and is concerned with the believers after death.

[1] Ludwig Feuerbach, The Essence of Christianity, translated by G. Eliot (Buffalo, NY: Prometheus Books, 1989), p. 115; compare Jonas M. Hoff, Konstruktion von Verbindlichkeit: Radikaler Konstruktivismus und Fundamentaltheologie im Theoriekontakt, Religionswissenschaft, vol. 31 (Bielefeld: Transcript Verlag, 2022).

[2] Ch. Goossens, Religious Discourse a Special Kind of Discourse (Utrecht, NL: Eburon Academic Publishers, 2026).

[3] Thomas Römer, L’invention de Dieu, Les livres du nouveau monde (Paris: Éditions du Seuil,

Harvard U.P., 2015).

[4] Cf. John Woods, Truth in Fiction: Rethinking its Logic: The Istanbul Lectures, Synthese Library,

391, ebook (Cham, Switzerland: Springer, 2018), pp. 73-91: Chapter 4: Truth-making.

[5] See what Schillebeeckx writes about ‘early [original] Christian creeds’, Edward Schillebeeckx, Jesus: An Experiment in Christology, eBook, translated by Hubert Hoskins & Marcelle Manley, Collected Works of Edward Schillebeeckx, vol. VI (London: Bloomsbury, 2014), pp. 367-474, text. cit. p. 372.

[6] Jesus, pp. 434-435.

[7]Woods, Truth in Fiction, p. 77.

Moral perspectivism:

Elucidation of an ethical theory in Religious Discourse a Special Kind of Discourse (2026)

Charles Goossens --- 23-07-2026

It is interesting to see certain similarities between religious constructivism and moral perspectivism. What I will say presently about moral perspectivism is similar to what elsewhere I am saying about religious constructivism.[1] I propose here a formula or principle of moral perspectivism similar to formulas of religious constructivism:

The moralities of large communities in the world depend on various empirically observable dynamic, creative social phenomena, in the perspective of which the moral propositions corresponding respectively to these phenomena are true, and for insiders the propositions are true tout court.[2]

This is the fundamental principle of nonmetaphysical strong moral perspectivism.[3] It is acceptable, provided that (1) it is taken as a philosophical but nonmetaphysical principle, (2) that it is unconcerned with the question of whether moral propositions are true, and (3) that it belongs to the domain of what is empirically observable and discoverable in moralities. Moral perspectivism is a metaethical theory which does not deal with the question of whether moral propositions are true.

I term the dynamic, creative phenomena just mentioned ‘commitments’, understood in a broad technical sense. Moral intuitions too may be termed ‘commitments’. I applied the concept of commitment in several of my earlier publications on ethics. It comes close to ‘construction’. The basic principle of nonmetaphysical strong moral perspectivism is rather obvious, since otherwise historians, sociologists and psychologists would have to look for nonempirical phenomena as explanations of morality. But particular ideas about construction of a morality are not obvious. They should be established empirically to be correct. For good reasons I think nonmetaphysical strong moral perspectivism is an acceptable theory.

Let us look at some examples. The phenomena we are looking for may be processes over a long period. We may mention conventions, customs, attitudes, moral feelings as explanations of morality.[4] The normative propositions corresponding to a convention are true in the perspective of the convention. In a morality of cooperation the people who cooperate see that for cooperating every party should contribute. So to speak, the parties enter into a social contract. We may also appeal to claims to see moral truth by intuition. If people claim that certain moral propositions are evidently true, for example, that killing people is wrong, we may characterize this by a perspectivist phrase: ‘They have introduced such moral propositions as true’. Moral intuitions provide insiders of a morality with moral propositions they accept as true.

If people perform commitments as here understood, the moral propositions corresponding to the commitments are true in the perspective of the commitments, and for insiders the propositions are absolutely true and tout court. They will say, for instance: ‘This is our duty, period’. At the object level the propositions under moral commitments and independent moral propositions do not differ from one another. Commitments do not appear in the moral statements themselves but rather at the metalevel, and the insiders do not speak about a connection between commitments and truth of moral propositions either. The central idea of this theory and the idea of relativity of moral truth are closely connected with each other, since according to nonmetaphysical strong moral perspectivism a morality always depends on dynamic, creative phenomena among the people involved, and different people may create different moralities. A morality which at first sight is independent, may in fact depend on commitments. And conversely, truth in the perspective of commitments, paradoxically, is nonrelative moral truth for the insiders.

Empirical inquiry is not concerned, for instance, with:

- morality as a set of divine commands, absolute morality and metaphysical

morality,

- truth, or even evident truth, of moral propositions

- appealing to moral intuition as an argument for moral truth, and

- validity of arguments for the truth of moral propositions.[5]

When they inquire into moralities, historians and social scientists do not establish the truth of moral propositions they see. For them apart from ‘true for these people’ there is no ‘true tout court’.

In principle no moral propositions follow from empirical propositions about morality, that is, propositions about what is empirically observable or discoverable in morality. For the people involved the fundamental principle of nonmetaphysical strong moral perspectivism does not exclude the existence of independent moral duties. Accepting or rejecting the truth of moral propositions is a further step to be made, when what moral perspectivism tells us about morality, has been put forward. Philosophers of morality will try to give a philosophical and logical analysis of moral perspectivism, often informed by empirical and historical data about morality. So doing they may provide us with an open-minded contribution to moral philosophy.

As to metaphysical morality, the same basic ideas as in religious constructivism may be applied.

[1] See my short paper “Religious constructivism: An elucidation of Religious Discourse a Special Kind of Discourse (2026)” (July 2026; unpublished).

[2] Cf. Carla Bagnoli, “Constructivism in Metaethics”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy

(Winter 2024 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), URL = https://plato.

stanford.edu/archives/win2024/entries/constructivism-metaethics. Hanno Sauer, Moral:

Die Erfindung von Gut und Böse, ebook (München: Piper Verlag, 2023); translated by Jo

Heinrich as The Invention of Good and Evil: A World History of Morality (New York: Oxford

University Press, 2024); Kim Sterelny, The Pleistocene Social Contract: Culture and Cooperation

in Human Evolution, eBook (New York, NY: Oxford University Press, 2021), Chapter

2: The Pleistocene Social Contract; Chapter 4, section 4.3: Religion, ritual, ideology.

[3] I defend this theory in Ch. Goossens, Religious Discourse a Special Kind of Discourse (Utrecht, NL: Eburon Academic Publishers, 2026), pp. 122-125. I speak of ‘moral perspectivism’ rather than ‘moral constructivism’ in order to prevent confusion with other theories called ‘moral [or ethical] constructivism’. In Religious Discourse (p. 124) I speak of ‘strong moral constructivism’.

[4] Govert A. den Hartogh, Mutual Expectations: A Conventionalist Theory of Law, Law and

philosophy library, vol. 56 (The Hague, NL: Kluwer Law International, 2002); David K.

Lewis, Convention: A Philosophical Study, originally published 1969 (Oxford: Blackwell,

2002).

[5] Cf. John L. Mackie, Ethics: Inventing Right and Wrong (Harmondsworth, England: Penguin

Books, 1977), pp. 15-49; Bart Streumer, Unbelievable Errors: An Error Theory about

all Normative Judgements, eBook (Oxford: Oxford University Press, 2017).

Over relativiteit van religieuze waarheid

[See the text in English: "On Relativity of Religious Truth: A Summary", Goossens, Religious Discourse, 2026, pp. 93-95].

Charles Goossens --- 02-06-202

Er komen verschillende literaire genres voor in de Bijbel en wat waar is in een tekst van het ene genre zoals poëzie, hoeft niet waar te zijn in teksten van een andere literaire categorie zoals biografische verhalen. Zulke categorieën zijn grotendeels onafhankelijk van elkaar. We kunnen hierbij denken aan verkeerde letterlijke interpretaties van poëtische passages in de Bijbel. Nu komen er niet alleen verschillende literaire genres voor in de Bijbel, maar ook vormen religieuze teksten een apart literair genre, anders dan andere literaire categorieën. Die teksten behoren tot een speciale vorm van denken en spreken. En wat waar is in religieuze teksten, hoeft niet waar te zijn in andere soorten teksten. Ik wil hier werken met twee voorbeelden, het bestaan van onsterfelijke zielen en het wonder van Jezus’ opstanding. In de christelijke boodschap is het waar, dat Jezus na zijn kruisiging is opgestaan. Volgens die boodschap gebeurde dat wonder in de reële ruimte, in Palestina, en in de reële tijd, de eerste eeuw van onze jaartelling, en degenen die erbij betrokken waren, waren mensen van vlees en bloed. Maar dit betekent niet dat de opstanding ook thuishoort in een strikt-empirisch of strikt-historisch betoog. Dat het idee van Jezus’ opstanding waar is in religieuze teksten van het christendom, wordt bepaald door de eigen, fundamentele regels van het christendom, Bijbel, concilies enz., terwijl waarheid in een empirisch of historisch betoog bepaald wordt door de eigen regels van empirische of historische uiteenzettingen. Hetzelfde geldt voor het leerpunt van het bestaan van onsterfelijke zielen. Uit het feit dat er volgens de chistelijke boodschap onsterfelijke zielen zijn, volgt nog niet dat er ook zulke onstoffelijke wezens bestaan volgens een kritische filosofie. Een kritische filosofie bepaalt zelf, of mensen in principe het bestaan van zulke wezens kunnen achterhalen en als mensen dat al kunnen, of het dan ook in feite lukt, aan te tonen dat er zulke wezens bestaan. Zelfs als er geen doorslaggevende filosofische argumenten zijn voor het bestaan van onsterfelijke zielen en zelfs als het historische karakter van Jezus’ opstanding niet op overtuigende manier door historici beargumenteerd kan worden, kunnen gelovigen terecht blijven vasthouden aan die leerpunten. Dit is een aspect van het idee van relativiteit van religieuze waarheid.

Religieuze waarheden worden niet volstrekt willekeurig aangenomen. Het aannemen ervan hoeft niet onredelijk te zijn of een zaak waar ‘anything goes’, als het gaat om motieven om te geloven. John Locke waarschuwt: ‘Every Conceit that throughly warms our Fancies must pass for an Inspiration, if there be nothing but the Strength of our Perswasions, whereby to judge of our Perswasions…’.[1] Religieuze mensen hebben bepaalde toegangswegen tot hun religieuze boodschap of anders gezegd, ze hebben bepaalde redenen om die boodschap aan te nemen. Er zijn nogal wat mogelijke toegangswegen. Extatische visioenen zijn een mogelijkheid, waarbij we ons kunnen afvragen of de ervaring van Paulus op de weg naar Damaskus zo ’n visioen was. Verder Joseph Haydn, Die Schöpfung I: ‘Die Himmel erzählen die Ehre Gottes. Und seiner Hände Werk zeigt an das Firmament. Dem kommenden Tage sagt es der Tag; die Nacht, die verschwand, der folgenden Nacht’, en ‘In het verschil van nacht en dag en in wat Allah geschapen heeft in de hemelen en de aarde zijn tekenen voor mensen die godvrezend zijn’ (Psalmen 19:2-3 resp. Koran, soerat 10:6). Ook zijn er bekende pogingen om het bestaan van een uniek goddelijk wezen te beargumenteren zoals op basis van de doelmatigheid in alles wat bestaat. Die doelmatigheid verwijst dan naar degene die het design heeft ontworpen. Bovendien worden om begrijpelijke redenen betrouwbare getuigenissen en betrouwbare tradities als toegangswegen genoemd. Een heel andere mogelijkheid zou zijn, dat mensen een onstoffelijke wereld niet vinden maar maken. Want inderdaad zijn er twee mogelijkheden: we vinden een hogere wereld of we maken die. In het tweede geval zouden we met Hella Haasse kunnen zeggen: ‘… dit hart dat binnen in mij brandt / doet nimmer afstand van zijn zoeten waan / dat er iets blijft van mij…’.[2] En dan zou het ongetwijfeld duidelijk zijn, waarom religieuze ideeën niet zomaar kunnen worden overgeheveld naar een kritische filosofie of naar wetenschappelijk onderzoek. Want hogere wezens en miraculeuze gebeurtenissen zouden door mensen gemaakt zijn. In religies zijn er overigens niet alleen religieuze leerpunten maar ook praktijken, gezangen, schilderwerken, tradities of algemener, religieuze ways of life, met inbegrip van ethische regels, beginselen en deugdidealen. Daarom slaan redenen om mee te doen met een religieuze gemeenschap niet alleen op leerpunten.

Het ligt voor de hand dat er voor religieuze ideeën geen strikte bewijzen zijn. Anders zou het niet gaan om geloven maar om weten. Strikte bewijzen zijn ook niet nodig als mensen belangrijke beslissingen in hun leven willen nemen. Ze vertrouwen ook op waarschijnlijkheden, niet alleen op zekerheden. Filosofisch gesproken is het controversieel, of we in principe een hogere wereld kunnen kennen en ook of we in feite kunnen aantonen dat er zo ’n wereld is. Maar redenen om de christelijke boodschap als waar aan te nemen zijn grotendeels geen zaak van wetenschap of filosofie. Ze zijn een zaak van het christendom zelf en van de fundamentele regels van het christendom. De waarheid van de christelijke leerstellingen over het bestaan van onstoffelijke zielen hangt er niet van af, of er sluitende filosofische argumenten voor te geven zijn. In alle geval zijn de christelijke waarheden minstens waarheden in het interne perspectief van de gelovigen, afgezien van de vraag of het daarbij uitsluitend om interne waarheid gaat. Ik zeg erbij, dat ik in mijn opstel niet probeer de waarheid van religieuze leerstellingen aan te tonen.

De fundamentele ideeën van het christendom zullen niet gemakkelijk veranderen, ook al wordt er voortdurend nagedacht over inhoud en samenhang van die ideeën. Als generaties na generaties van gelovigen voorbij zijn gegaan, zal de christelijke boodschap er heel anders uitzien dan tijden geleden. Dat zal zo zijn als gevolg van kristallisatie van tradities, ontwikkelingen, ervaringen, emoties, praktijken en langzaam gegroeide religieuze inzichten. Maar religieuze mensen nemen hoofdzakelijk gewoon aan wat hun in hun gemeenschap wordt aangereikt. Ze zullen niet, zoals meer dan eens gebeurt, op zoek gaan naar symbolische betekenissen van religieuze leerpunten en werkelijkheden als Jezus’ opstanding, ik bedoel, naar werkelijkheden als symbolen van leven en dood, van tragedie, liefde, hoop, rechtvaardigheid of geluk.

Religie is, wat zij zegt dat zij is.

[1] John Locke, An Essay concerning Human Understanding, ed. by P.H. Nidditch, paperback ed. (Oxford: Clarendon Press, 1979), Book IV, Ch. XIX Of Enthusiasm, p. 704.

[2] Hella Haasse, ‘Ik hief mijn hand op tussen mij en ’t licht’, Microsoft Edge, “DBNL [digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren] Hella Haasse Ik hief mijn hand” (consulted 02-02-2022), en Margot Dijkgraaf, Spiegelbeeld en schaduwspel: Het oeuvre van Hella S. Haasse (Amsterdam: Querido, 2014), pp. 109-115.

Waarheden over onzichtbare dingen: Een toelichting bij ‘On internal truth of religious discourse’

[See the text in English: "Truths about What is Invisible: An Elucidation", Goossens, Religious Discourse, 2026, pp. 73-76].

Charles Goossens --- 25-09-2020

‘Bestaat ze of bestaat ze niet? dat is de vraag’. Het gesprek gaat over het bestaan van een onsterfelijke ziel. Het antwoord op de vraag is, dat je als gelovige zegt, dat die er echt is. ‘Maar, zegt de puber in de klas, misschien hebben de mensen die ziel zelf bedacht!’ De begrijpende leraar zegt tegen haar: ‘Laten we dan eens kijken hoe het maken van een onsterfelijke ziel in zijn werk gaat’. Het idee van het maken of ontwerpen van een hogere werkelijkheid kan natuurlijk algemener worden toegepast. Dan zou er sprake zijn van het maken of ‘construeren’ van religie.

Najaar 2020 is er van mij een boek verschenen met de ondertitel ‘Gematigd constructivisme’. Het is een herdruk van een ouder boek met een nieuw opstel erbij. Het nieuwe essay en de rest zijn in het Engels geschreven voor vakgenoten. In dit digitale stukje wil ik een minder technische toelichting geven op het nieuwe opstel. Dat gaat over religie. Een hogere, religieuze wereld kun je maken door wat ik religieuze extrapolatie noem. Extrapoleren is te verduidelijken door te denken aan cirkels. Cirkels om ons heen zijn niet volmaakt. Maar we kunnen een volmaakte cirkel bedenken. Dan extrapoleren we van onvolmaakte cirkels naar een volmaakte cirkel. Zo kunnen we ook van de zichtbare wereld extrapoleren naar een hogere wereld en van een eindig leven naar een niet-eindig leven.

Als je een onsterfelijke ziel of een hogere, religieuze wereld ontwerpt en maakt, ben je bezig zoals een toneel- of romanschrijver of dichter. Vergelijkingen gaan altijd mank en dat is ook hier zo. Maar het gaat om het punt waar de vergelijking op slaat. In een roman treden allerlei figuren op en gebeurt er van alles met die figuren. Veel beweringen over wat daar gebeurt, zijn waar in de roman. Bij religieuze extrapolatie speelt er iets vergelijkbaars. Ook in dat geval zijn veel beweringen waar maar waar in de teksten die gaan over de religieuze wereld in kwestie. Ik bedoel dus de wereld die gemaakt is door middel van extrapolatie.

In feite zou het maken of ontwerpen van religie een gecompliceerd, langdurig proces zijn binnen gemeenschappen met tradities van ideeën en oude praktijken. Het ontwerpen van religie zou een proces zijn van ervaringen, visies, emoties en diepgevoelde nieuwe inzichten. Daarbij zijn er redenen om een hogere wereld te scheppen door middel van extrapolatie. Want mensen kunnen veel waardevols vinden in religie, ook al gaat het om een hogere wereld in het perspectief van religieuze extrapolatie.

Laten we nu kijken naar de grote gedachten van christelijke gelovigen als naar een speciaal soort verhaal tegenover wetenschap of filosofie. Ik gebruik hierbij de uitdrukking ‘christelijk verhaal’. Die uitdrukking gebruik ik niet in een afwijzende, pejoratieve betekenis. Ik bedoel er de boodschap van het christendom mee. De hogere, religieuze wereld die daarin centraal staat, is in grote lijnen geen wereld zoals we die om ons heen zien. In religieuze teksten gaat het over allerlei onzichtbare, ongrijpbare dingen: ‘Luister, Israël: de HEER, onze God, de HEER is de enige!’ (Deuteronomium 6), ‘Daarna verscheen hij in een andere gedaante aan twee van hen’ (Marcus 16), ‘Dan zullen eerst de doden die Christus toebehoren opstaan’ (1 Tessalonicenzen 4). De overtuigingen van de gelovigen behoren tot een speciaal soort spreken en denken met eigen, fundamentele regels en eigen kenmerken, eigen spelregels dus. De grondwet is, dat er één God is. En om te weten, welke ideeën wél en welke niet tot het grote verhaal horen, hebben we bijbel, concilies en traditie. De spelregels zijn in de loop van de eeuwen verder uitgewerkt.

Bovendien zijn er in het leven van christenen speciale toegangswegen tot de hogere wereld: bijvoorbeeld openbaring, religieuze ervaring, betrouwbare tradities en geloofwaardige getuigenissen. Traditionele godsbewijzen kunnen aan deze toegangswegen tot een hogere wereld worden toegevoegd. Mediteren over een plan of design van het universum is een begrijpelijk voorbeeld van zulke godsbewijzen. Dat zijn niet echt bewijzen in de zin van de logica maar toegangswegen. De hier genoemde wegen zijn voor gelovigen tegelijkertijd redenen of motieven om te geloven. Google heeft daarover iets bij ‘motiva credibilitatis’! Protestanten en katholieken verschillen vanouds van mening over dit onderwerp van ‘redenen om te geloven’, omdat er in deze gemeenschappen verschillend gedacht wordt over de waarde van de menselijke natuur en van het menselijke verstand. Maar geloven is hoe dan ook niet uit de lucht gegrepen of arbitrair. Mensen weten wat ze doen, als ze geloven! Merk op, dat bij zulke redenen om te geloven niet alleen zekerheden een rol spelen maar ook waarschijnlijkheden. Bij andere levenskeuzes zoals een partnerkeuze is dat ook zo. Het lijkt me een acceptabele gedachte, dat er voor welwillende mensen toegangswegen zijn tot het christelijke geloof in de vorm van motieven om te geloven. Daarbij zijn beslissingen om wél of niet te geloven persoonlijke beslissingen van degenen die met zulke diepgaande dingen geconfronteerd worden.

Als het gaat om de boodschap van het christendom, worden niet-gelovigen geconfronteerd met ongrijpbare dingen zoals een leven na de dood, met centrale wonderen zoals Jezus’ verrijzenis en met de zojuist bedoelde toegangswegen. Filosofisch zijn argumenten over zaken als een onsterfelijke ziel helaas controversieel en wonderen zijn per definitie onwaarschijnlijk, anders waren het geen wonderen. En het onderwerp van toegangswegen tot het christelijke geloof waarover ik het zojuist had, lijkt niet te liggen op het gebied van wetenschappelijk onderzoek. Dit is zo, onder andere omdat het bij die toegangswegen tegelijkertijd gaat om redenen om wél of niet te geloven. Het christelijke denken en spreken is op deze manier een eigen soort verhaal. Daarom zullen wetenschappers, historici en veel filosofen dit verhaal zien als een apart terrein en voor de rest de spelregels van hun eigen vakgebied volgen. Ze zullen vermijden zich uit te spreken over strikt-religieuze leerstellingen.

Gelovigen denken en spreken over de religieuze wereld van binnenuit, als insiders. Ze zijn niet primair bezig met toegangswegen tot hun geloof. Hun teksten behoren tot een eigen literair genre, waarbij het dus belangrijk is, de verschillende genres uit elkaar te houden: romans, gedichten, geschiedschrijving, religieuze literatuur afhankelijk van extrapolatie, religieuze teksten onafhankelijk van extrapolatie enz.. Als bepaalde mensen het hebben over een hogere wereld die feitelijk afhankelijk is van extrapolatie, kunnen we dezelfde beweringen tegenkomen als bij gelovigen van een traditionele religie. ‘Hemel en aarde zijn geschapen’, bijvoorbeeld. Het verschil tussen de beweringen is vaak alleen te zien als er over de religieuze teksten wordt gesproken, op metaniveau om het jargon te gebruiken. Op metaniveau wordt vermeld hoe de mensen aan die beweringen komen, zoals door extrapolatie of door betrouwbare getuigenissen. Bovendien hoeven beweringen die in het ene genre waar zijn, in principe niet waar te zijn in het andere. Dat geldt voor geschiedschrijving en religieuze teksten, om een voorbeeld te noemen. Daar gaat het om twee verschillende genres.

Zoals ik al zei, duid ik mijn ideeën aan met ‘gematigd constructivisme’. De kern ervan is: Als we een religieuze wereld construeren, zijn beweringen over die wereld waar voor de insiders. Dat is een vrij oncontroversieel idee. Door het gematigde constructivisme blijkt religieuze extrapolatie één van de mogelijke verklaringen te zijn van religie. Het gaat niet om de of de enige verklaring ervan. Die mogelijke verklaring slaat op twee dingen, ten eerste dat religie ontworpen en gemaakt zou zijn en ten tweede, meer precies, dat de hogere, religieuze wereld gemaakt zou zijn door middel van extrapolatie.

Is voor een christelijke gemeenschap het christelijke verhaal een echt apart terrein? Ik bedoel: Is het verhaal immuun voor beweringen die het ronduit tegenspreken? Bij beweringen in het perspectief van religieuze extrapolatie is dat beslist het geval. Want in dat speciale geval is de hogere wereld een gemaakte wereld en zijn beweringen over die wereld waar, onafhankelijk van beweringen uit een ander literair genre. Ik heb zojuist een aantal van die genres vermeld.

Hoe gaat een christelijke gemeenschap nu om met de gedachte dat de grote, centrale wonderen van Jezus’ leven zoals de verrijzenis historisch onwaarschijnlijk zijn? Kan een gemeenschap zulke gebeurtenissen terecht in het christelijke verhaal handhaven? En breder gesproken, hoe gaat een religieuze gemeenschap om met leerstellingen zoals die over het bestaan van een onsterfelijke ziel en van een unieke goddelijke persoon, wanneer die gemeenschap geconfronteerd wordt met sceptische of zelfs vijandige reacties? Moeten de geloofswaarheden niet-letterlijk worden opgevat? Mogen ze door gelovigen worden gezien als waarheden die afhankelijk zijn van religieuze extrapolatie? Het antwoord op zulke vragen hangt af van de zojuist genoemde spelregels van de christelijke gemeenschap of gemeenschappen, nog afgezien van wat toonaangevende persoonlijkheden over die vragen denken en zeggen.

Voor veel gelovigen van de wereldgodsdiensten, joodse gelovigen, moslims, christenen zijn zulke kritische problemen overigens gerommel aan de buitenkant. Ze voelen zich daarin gesteund door eeuwenoude tradities en wereldwijde gemeenschappen en concentreren zich op hun religieuze werkelijkheid.

‘This old time religion. It is good enough for me’ (Song).

______ ______ ______

Curiositeit: Een met AI gegenereerde boekbespreking van Goossens, Religious Discourse (2026)

[Van Gemini, mei 2026]

"Religious Discourse: A Special Kind of Discourse" (verschenen in mei 2026) is een bundel filosofische essays van de Nederlandse filosoof Charles Goossens (voormalig docent moraalfilosofie aan de universiteiten van Leiden en Utrecht). In dit boek onderzoekt hij de aard van religieuze taal en religieuze claims vanuit de godsdienstfilosofie en de taalfilosofie.

Hieronder volgt een thematische samenvatting van de belangrijkste ideeën en concepten uit het boek:

Religieus constructivisme en extrapolatie

Een centraal uitgangspunt in Goossens' werk is het idee dat er grofweg twee manieren zijn om naar religie te kijken: ofwel men ontdekt een reeds bestaande hogere religieuze wereld (bijvoorbeeld via openbaring), ofwel de mens heeft die wereld zelf ontworpen en gecreëerd. Goossens richt zich specifiek op de tweede optie: het religieus constructivisme.

Hij legt dit mechanisme uit aan de hand van religieuze extrapolatie. Mensen nemen onvolmaakte of eindige zaken uit de alledaagse werkelijkheid waar en verlengen die lijn in gedachten naar het volmaakte of oneindige.

Voorbeeld:Net zoals we in de werkelijkheid alleen imperfecte cirkels zien maar in onze geest een perfecte wiskundige cirkel kunnen bedenken, zo extrapoleren mensen van het tijdelijke, eindige leven naar het idee van een 'onsterfelijke ziel' of een 'hogere wereld'.

Interne versus externe waarheid (Het perspectief van de insideren outsider)

Als religie door mensen is geconstrueerd, rijst direct de vraag wat dit betekent voor de waarheid van religieuze uitspraken. Goossens maakt hierbij een cruciaal onderscheid tussen het standpunt van de insider (de gelovige) en de outsider (de analytische beschouwer):

Het perspectief van de insider:Voor iemand die zich binnen het religieuze discours bevindt, zijn claims zoals "er is leven na de dood" of "God bestaat" absoluut waar. Binnen deze leef- en taalwereld functioneren deze wetmatigheden als vaststaande feiten.
Het perspectief van de outsider:Zodra men een stap terug doet en reflecteert op hoe die religieuze ideeën tot stand zijn gekomen, spreekt men als een outsider. Vanuit dit metaniveau wordt duidelijk dat de waarheid relatief is, oftewel afhankelijk van de specifieke menselijke extrapolatie en de sociale en religieuze traditie waarin men zich bevindt.

Religieus discours als een uniek taaldomein

Goossens betoogt dat het religieuze discours een heel eigen karakter heeft (een special kind of discourse). Hij waarschuwt voor de gevaren die ontstaan wanneer men de logica van verschillende taaldomeinen (universes of discourse) door elkaar haalt.

Als men religieuze uitspraken gaat toetsen aan strikt empirische, historische of logische waarheidscondities (zoals de correspondentietheorie van Tarski), gaat het mis. Goossens merkt scherp op dat wanneer de grenzen tussen deze taaldomeinen worden genegeerd, rigide waarheidscondities in de handen van een Inquisitie er in het verleden toe konden leiden dat mensen op de brandstapel eindigden. Een religieuze waarheid moet dus niet op dezelfde manier worden beoordeeld als een wetenschappelijke of historische waarheid.

Gevolgen voor communicatie en tolerantie

Omdat religieuze reflectie plaatsvindt binnen specifieke gemeenschappen, ontstaan er onvermijdelijk verschillende tradities en praktijken. Dit roept de filosofische vraag op hoe mensen met fundamenteel verschillende religieuze constructies überhaupt nog met elkaar kunnen communiceren.

Goossens probeert met zijn boek niet te bewijzen of religie wel of niet 'echt' waar is. Wel probeert hij via een milde, filosofische benadering (door hemzelf friendly puzzling genoemd) te verklaren waarom verschillen in religieuze opvattingen zo vaak leiden tot misbegrip, haat en geweld. Door in te zien dat religie een vorm van constructie en perspectief is, ontstaat er filosofische ruimte voor nuance en tolerantie.

Kernconclusie

Het boek laat zien dat religieuze taal niet zomaar betekenisloos of 'verzonnen' is in de negatieve zin van het woord. Het is een uniek taaldomein waarin waarheid intern verankerd ligt in menselijke toewijding, ervaring en existentiële extrapolatie. Religieuze waarheid is daarmee een perspectivistische of relatieve waarheid, die echter voor de gelovige zelf een absolute waarde heeft.